Pałac Arkadia

Romantyczno-sentymentalny park krajobrazowy w Arkadii jest jedynym w Polsce zabytkiem sztuki ogrodowej o całkowicie zachowanej oryginalnej kompozycji z XVIII w. Należy do Muzeum Narodowego w Warszawie, które za jego restaurację otrzymało Europejską Nagrodę za Ochronę Zabytków.

 
Powstały we Francji barokowy styl ogrodowy łączył tereny zielone z otoczeniem budowli mieszkalnej – np. drogami i dojazdami – co narzucało kompozycji stosowanie form geometrycznych i symetrii. Na początku XVIII w. w odpowiedzi na oświeceniowe hasła powrotu do życia w zgodzie z przyrodą i zainteresowanie kulturą starożytną pojawił się w sztuce ogrodowej Anglii typ parku krajobrazowego z sztucznymi ruinami i budynkami nawiązującymi do architektury historycznej, głównie antycznej i gotyckiej. Pierwsze w Polsce parki krajobrazowe założyli w czasach króla Stanisława Augusta Poniatowskiego jego brat Kazimierz oraz księżna Izabela Czartoryska, której pałac w Puławach był ostoją kultury, sztuki i patriotyzmu.
 
Dzieje Arkadii
Przez 40 lat księżnej z Puław usiłowała dorównać księżna Helena z Przezdzieckich Radziwiłłowa (1753–1821), żona Michała H. Radziwiłła, właściciela majątku w Nieborowie. Pałac i nieborowskie dobra książę kupił za pieniądze ze skarbca carskiego za podpisanie w 1773 r. traktatu II rozbioru Polski. Wierna Michała H. Radziwiłła służba Rosji, romans Heleny z wpływowym ambasadorem rosyjskim, a później przyjaźń z carycą Katarzyną II zaowocowały korzyściami materialnymi. Księżna wkrótce nabyła pobliską wieś Łupię i za Wergiliuszem nazwała ją Arkadią. W krainie prostoty i szczęśliwości zmieniono bieg rzeczki Skierniewki, tak że powstały wyspy – Topolowa, Uczuć i Ofiar – i arkadyjski staw, w którym odbijała się pyszna Świątynia Diany i rzymski Akwedukt. Były też sielankowe chatki Filemona i Baucydy, romantyczna Chata przy Wodospadzie i Zakątek Melancholii. Księżna gromadziła rzeźby i elementy architektoniczne z różnych epok, miała nawet rzymskie nagrobki. Przybytek Arcykapłana zbudowano z ponad 200 fragmentów lapidariarnych, pozyskanych z pałacu prymasowskiego i z kaplicy kolegiaty w Łowiczu. Niemało starożytności otrzymała od carycy Katarzyny II, m.in. słynną Niobe bolejącą (obecnie w pałacu w Nieborowie). Park uświetniły Łuk Grecki i Domek Gotycki, w którym księżna urządziła w 1813 r. symboliczną kwaterę żołnierską Michałowi Gedeonowi. Jak na ironię, syn Radziwiłłów popierających rządy carskie służył Napoleonowi, a nawet był wodzem powstania listopadowego, za co został ukarany zsyłką. Tego jednak Helena już nie doczekała, jak również nie miała się dowiedzieć, że wnuk Zygmunt zdewastuje jej ukochaną Arkadię, burząc Akwedukt, Cyrk i Amfiteatr, by sprzedać cegły.

Twórcy Arkadii
Radziwiłłowską Arkadię budowali i upiększali najwybitniejsi artyści z Francji, Włoch i Niemiec, którzy większość swego życia spędzili w Polsce, zatrudniani przez rody magnackie. Szymon Bogumił Zug z Saksonii, twórca Świątyni Diany, Akweduktu, Domku Gotyckiego, Przybytku Arcykapłana, był głównym projektantem parku. Henryk Ittar z Włoch zbudował Cyrk rzymski i pawilony neogotyckie, a jego rodak Gioacchino Staggi wykonał dekoracje rzeźbiarskie. Projekty rysował też słynny malarz Jan Piotr Norblin z Francji, autor plafonu Jutrzenka wyprowadzająca rumaki Apollina w Świątyni Diany.